ذبيح الله صفا
607
تاريخ ادبيات در ايران ( فارسى )
اتابك سعد بن ابى بكر . 5 ) ملمعات و مثلثات 6 ) ترجيعات 7 ) طيّبات 8 ) بدايع 9 ) خواتيم 10 ) غزل قديم . چهار كتاب اخير متضمّن غزلهاى سعدى است . 11 ) صاحبيه كه مجموعهييست از بعضى قطعات فارسى و عربى و غالب آنها در مدح شمس الدين صاحبديوان جوينى و ازينروى معروف به صاحبيه است . 12 ) خبيثات مجموعهييست از اشعار هزل كه در مقدمهء آنها چنين آمده است : « قال السعدى الزمنى بعض ابناء الملوك ان اصنّف له كتابا فى اللغو على طريق السوزنى فلم افعل فهدّدنى بالقتل . . . فأنشأت هذه الابيات و انا استغفر اللّه العظيم . . . » درين مجموعه دو مثنوى انتقادى شيرين و چند غزل و قطعه و رباعى است كه همهء آنها ركيك نيست بلكه بعضى فقط متضمّن مطايبات مطبوع منظوم است و چنان كه بعد خواهيم ديد على بن احمد بيستون مرتبكنندهء كلّيات شيخ مجالس هزل و مضحكات سعدى را كه بنثر است بر اين مجموعه افزوده و آنها را در آخر كلّيات شيخ قرار داده است . 13 ) رباعيات 14 ) مفردات . و امّا كلّيات شيخ عنوانيست كه به مجموعهء آثار منظوم و منثور او داده شده است . نخستين جامع آثار سعدى را نمىشناسيم . اين نكته مسلّم است كه شيخ علاوه بر كتابهاى مستقلّ خود مثل گلستان و سعدىنامه باقى آثار خود را شخصا جمعآورى و تنظيم مىكرد . مثلا در پايان « طيّبات » از نسخهيى از كليّات متعلق بدكتر محمّد حسين لقمان ادهم ( لقمان الدوله ) كه در سال 718 يعنى 27 سال بعد از وفات سعدى استنساخ شده چنين آمده است : « سعديا بسيار گفتن عمر ضايع كردنست - * وقت عذر آوردنست استغفر اللّه العظيم . و اتوب اليه و اشكر نعمته و ارجو رحمته . تمت الكتاب بعون اللّه سبحانه و تعالى . كتبت ليبقى الذكر فى امم بعدى - فيا ذا الجلال اغفر لكاتبه السعدى . - و قد نقل هذا من خطّ ناظم الكتاب هو الشيخ الامام المحقّق . . . مشرّف الملة و الدين مصلح السّعدى نوّر اللّه قبره » و مطالعهء اين سطور نشان مىدهد كه سعدى خود جامع و كاتب طيّبات و به همين قياس شايد جامع و كاتب قسمتهاى ديگرى از باقى اشعار خود نيز بوده است .